Starsi panowie dwaj...

 

(przede mną stał Cień)

Tadeusz Różewicz

*     *     *

Przedzierałem się przez ten sen

ciężko

do przebudzenia

w strumieniach ciepłych

łez słów

szła do mnie matka

Nie bój się jesteś w ziemi mówiłem

nikt ci już krzywdy nie zrobi nie zrani nie dotknie

matka z tamtym strachem tuliła się do mnie

nie bój się jesteś w ziemi

jesteś we mnie nikt cię nie dotknie

nie poniży nie zrani

przedzierałem się przez ten sen ciężko

przede mną stał Cień

*     *     *

Siedziałem w fotelu

odłożyłem książkę

nagle usłyszałem 

bicie mojego serca

było to tak niespodziewane

jakby ktoś obcy wszedł we mnie

i łomotał zaciśniętą pięścią

jakieś nieznane stworzenie

zamknięte we mnie

było w tym coś niemiłego

że ono tam wali bez związku

ze mną

z moją abstrakcyjną myślą

[Teraz dwa wiersze z drugiego tomu wydania Poezji zebranych Tadeusza Różewicza (Wydawnictwo Literackie, 1988), z książki Opowiadania traumatyczne. Duszyczka z 1979 roku. Dobrze mi się czyta teraz teksty autora Rozmowy z Księciem, na całe szczęście, ani szkoła podstawowa, ani liceum, ani też polonistyczne studia, nie obrzydziły mi wierszy tego poety, a bardzo się tam starali...]

(jak to drewno łaknie)

Tadeusz Różewicz

Mars

Pokój

siedzi w nim rodzina

złożona

z pięciu albo sześciu osób

ktoś czyta książkę

ktoś przegląda fotografie

ktoś wspomina wojnę

ktoś zasypia ktoś wychodzi

ktoś umiera w ciszy

ktoś pije wodę

ktoś łamie chleb

Janek pisze literę A

rysuje rycerza z niebieską ostrogą

ktoś wybiera się na księżyc

ktoś przyniósł różę ptaka rybę

pada śnieg 

dzwoni dzwon

przychodzi Mars

miecz

napełnia pokój 

ogniem

Drewno

Drewniany Chrystus

z średniowiecznego misterium

idzie na czworakach

cały w czerwonych drzazgach

w cierniowej obroży

z opuszczoną głową

zbitego psa

jak to drewno łaknie

[Zabrałem na urlop dwutomowe wydanie Poezji Różewicza z 1988 roku (Wydawnictwo Literackie), co było zw wszech miar słuszną decyzją. Pierwszy wiersz pochodzi z tomu Zielona róża (1960), drugi z książki Poemat otwarty (1956).]

(zła metafora jest nieśmiertelna)

Tadeusz Różewicz

POEMAT PATETYCZNY

Opluli poetę

przez wieki będą

wycierali ziemię i gwiazdy

przez wieki

będą wycierali własne twarze

Poeta żywcem pogrzebany

jest jak podziemna rzeka

przechowuje w sobie

twarze imiona

nadzieję 

ojczyznę

Poeta okłamany

słyszy głosy

słyszy swój głos

rozgląda się

jak człowiek w nocy

obudzony

Lecz kłamstwo poety

jest wielojęzyczne

i ogromne

jak wieża Babel

jest monstrualne

i nie umiera

1967

KOREKTA

Śmierć nie poprawi

w zwrotce ani jednej linijki

to nie korektorka

to nie życzliwa pani

redaktorka

zła metafora jest nieśmiertelna

kiepski poeta który umarł

jest kiepskim martwym poetą

nudziarz po śmierci nudzi

głupiec zza grobu

jeszcze głupstwa gada

[Z książki: Tadeusz Różewicz, Poezje zebrane, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971, s. 649, 650.

Po całym dniu siedzenia przy kompie (334 obrobione zdjęcia z docelowych 500, jakie mają się znaleźć w Słowniku polsko-polskim, a deadline 7 październiak, JPRDL... ), chwila z poezją... W szkole podstawowej i średniej skutecznie, aczkolwiek tymczasowo, obrzydzano mi wiersze Tadeusza Różewicza (jakkolwiek mimo wysiłków pedagogów, w przypadku twórczości Zbigniewa Herberta niejako automatycznie i samoistnie pojawiły się odruchy womitalne). Ale po latach, kiedy od  czasu do czasu sięgam po ten tom, znajduję teksty, które po tych pięciu dekadach brzmią wyjątkowo aktualnie. I mam przekonanie, że trafiają (trafiały) w sedno.

Na koniec chciałbym zaznaczyć, że te 500 fotografii, jakie znajdą się w książce prezentującej polskie imaginarium, jakie pojawia się muralach malowanych z patriotycznych motywacji, to nie aluzja do rządowego Programu 500+. Tak się po prostu złożyło. ]

(zła metafora jest nieśmiertelna)

Tadeusz Różewicz

KOREKTA

Śmierć nie poprawi

w zwrotce ani jednej linijki

to nie korektorka

to nie życzliwa pani 

redaktorka

zła metafora jest nieśmiertelna

kiepski poeta który umarł

jest kiepskim zmarłym poetą

nudziarz po śmierci nudzi

głupiec zza grobu

jeszcze głupstwa gada

PRZENIKANIE

śmierć 

przenika przez życie

jak światło

przez pajęczynę

wiszącą w drzwiach

otwartego pokoju

konający wyprowadzał się

długo krzycząc szukając

wybiegów układał się

śmierć zjadała rysy

kolejnych twarzy nałożone

na kość

[Śmierć z dużej i małej litery, z wielokrotnie cytowanej tutaj książki: Tadeusz Różewicz, Poezje zebrane, Ossolineum, Wrocław 1970, s. 650 i 633. Wiersze pochodzą z tumu Twarz trzecia (1968).]

MIĘSO JAKO METAFORA (18)

Tadeusz Różewicz

O TEJ SAMEJ PORZE

O tej samej porze

długie hale Luwru

są puste

O tej samej porze

wielkie hale

krwawią w świetle elektrycznym

górą mięsa

monstrualny kadawer

poruszył się

w otwartym brzuchu

w zgiełku

grzebie kolec światła

i otworem w twarzy parują 

wnętrzności

O tej samej porze

między obrazami

nie ma oczu

nikt nie przeżywa

nie odbiera piękna

tylko Gioconda

uśmiecha się

tajemniczo i pracowicie

1958-1961

BIEL

Biały baranek

uciekł schował się w szafie

beczy

z chorągiewką wbitą w oko

krew tryska

z rozdartego pyszczka

czarnymi płynie rzekami

związali baranka

udusili baranka

ze skóry obłupili

kości mu policzyli

zęby mu wybili

wrzucili do dołu

kloacznego

baranka nienarodzonego

oszukali baranka

opluli baranka

skazali baranka

powiesili baranka

pogardą okryli

śmiechem przebili

kłamstwem nakarmili

baranka białego

który gładził

grzechy tego świata

baranek leży

na sekcyjnym stole

przystrojony zielenią

nadziany nadzieją

wkoło siedzą kupki nieczystości

w białych pióropuszach

którymi porusza

wiatr dziejów

[Wiersze z tomu Nic w płaszczu Prospera, które przepisałem z książki: Tadeusz Różewicz Poezje zebrane, Ossolineum, Wrocław 1970, s. 577-578.]

MIĘSO JAKO METAFORA (15)

Tadeusz Różewicz

DO SERCA

Widziałem

specjalistę kucharza

wkładał rękę

do pyska

i przez tchawicę

wpychał ją do wnętrza

owcy

i tam w żywym

chwytał serce

zaciskał [place

na sercu

wyrywał serce

jednym szarpnięciem

tak

to był specjalista

1959

CORRIDA

(afisz)

Czarny wulkan

dymi krwią

wyrzuca 

białe piany 

byk

naszpikowany

ostrzami

ogłuszony rykiem

ludzkiej masy

opada

spływa na arenę

łagodnieje

jak wykrwawiona flaga

rogi

nozdrza

w górze mięsa

oko

zachodzi mgła

lawa zastyga

w słońcu

białe pończochy

lakierowane pantofle

1969

GODZINA KARMIENIA

Miasto wyłania

z dymów i mgieł

gruby odwłok

powleczony neonami

wygasa

prostytutki

wykonują mechaniczne

ruchy

z twarzą daleką i martwą

głosy

parzących się

dorosłych osobników

trwożą

dzieci

za parawanem

tygrys bóg zamknięty

w żelaznej klatce

w ZOO

mruży żółte ślepia

jeszcze nie przyszła

godzina karmienia

godzina otwarcia

tygrys bóg drzemie

wśród własnych

odchodów

[Zaniedbałem ostatnio cykl poetyckich prezentacji Mięso jako metafora... Więc niniejszym nadrabiam (jakkolwiek wczorajszy wpis doskonale się do tej serii nadaje). Teksty Tadeusza Różewicza pochodzą z  tomów: Zielona róża (1961) - wiersz Do serca i Regio (1969) - wiersze Corrida i Godzina karmienia. Miłej (jeżeli to możliwe w tym przypadku?) lektury!]

(Nic w płaszczu Prospera )

Tadeusz Różewicz

DRZWI

W ciemnym pokoju

na stole stoi kieliszek

czerwonego wina

przez otwarte drzwi

widzę krajobraz dzieciństwa

kuchnię w niebieskim czajnikiem

serce Jezusa w cierniowej koronie

przeźroczysty cień matki

w okrągłej ciszy 

piane koguta

pierwszy grzech

białe ziarnko w zielonym

owocu miękkie

gorzkawe

pierwszy diabeł różowy

poruszający półkulami

pod jedwabną suknią w groszki

uchylają się

w oświetlonym krajobrazie

trzecie drzwi

a za nimi we mgle

w głębi 

trochę na lewo

albo w środku

nic

nie widzę

1966

PRZENIKANIE

śmierć

przenika przez życie

jak światło

przez pajęczynę

wiszącą w drzwiach 

otwartego pokoju

konający wyprowadzał się

długo krzycząc szukając

wybiegów układał się 

śmierć zjadała rysy

kolejnych twarzy nałożone

na kość

KWIECIEŃ 1955 ROK

Spóźniona wiosna

zimna oszroniała

pełna gawronów

z czarnym chrustem w dziobie

niepokój na skrzydłach

za oknem czerwone mury

pokryte sadzą

płonące okna fabryk

bielma szpitali

o słońcu nawet nie śni się

na wystawie Delikatesów 

rozsypane cytryny

na ulicy

mizerny człeczyna

pcha wózek ze wspaniałą 

dekoracyjną 

trumną

dwaj młodzieńcy

na ten widok wybuchają

śmiechem

jeden z nich powiada

"pewno nieboszczyk odsyła"

po powrocie do domu

owinąłem się kocem 

i drzemałem

Gliwice

[Takie wybrałem na dziś wiersze Tadeusza Różewicza, poety z przed trzech, czterech czy nawet (uwzględniając  najntisów i millenialsów) pięciu epok. Z książek Nic w płaszczu Prospera (1963), Twarz trzecia (1968) i Regio (1969).]

(na wzniesieniach i upadkach powiewają białe flagi)

Tadeusz Różewicz

KAPITULACJA

                                                             Dla H. M. E.

na wszystkich

moich wieżach snach

na słowach

na milczeniu

powiewają białe flagi

na mojej nienawiści

na mojej miłości

na poezji

zatknięte białe flagi

na wszystkich 

murach krajobrazach

na przeszłości

i przyszłości

wywiesiłem białe flagi

na twarzach

na imionach

na wzniesieniach i upadkach

powiewają białe flagi

ze wszystkich moich okien 

spływają białe flagi

we wszystkich rękach

trzymam białe flagi

1966

[Wiersz z tomu Twarz trzecia (1968). Inicjały H. M. E. należą zapewne do Hansa Magnusa Enzensbergera. Ostatnio dużo czytam Różewicza - kupiłem sobie na Allegro wydane przez Ossolineum w 1971 jego Poezje Zebrane. Książka nie ma obwoluty, a w środku znajdują się zdezaktualizowane pieczątki Pedagogicznej Biblioteki Powiatowej w Szczytnie. Czytam te wiersze i znajduję dużo odniesień do konkretu, trafionych obserwacji czy diagnoz... teksty Różewicza sprzed czterdziestu i więcej lat brzmią zaskakująco świeżo. No właśnie, jeżeli dla pewnego krytyka taki Jerzy Kronhold jest "poetą sprzed dwóch epok", to sprzed ilu epok byłby Tadeusz Różewicz?]