Miłość w Warnie

[Bułgaria, sierpień 1974, fot. Eugeniusz Wilczyk]

Z chłopcem widocznym na zdjęciu, „nieruchomym jak starzała Eleaty‟ (by przywołać autora, którego większość mieszkańców tego kraju kojarzy wyłącznie z wierszem Wilki), mam sporo wspólnego... W mojej najnowszej książce Minimalizm, która ukaże się za kilka tygodni w Wydawnictwie Convivo, czytelnik znajdzie tekst zatytułowany Miłość w Warnie. Warstwa faktograficzna tego wiersza oraz towarzyszącego mu Epilogu odnosi się w pewnym zakresie do obrazka powyżej.

(Ze względu na epidemię COVID-19 i zalecaną kwarantannę zabrałem się za skanowanie negatywów ojca. W pudle z kliszami z krakowskiego Kazimierza znalazłem samotną kopertę, zawierającą kadry z wakacji w Bułgarii w 1974 roku...)

Vergonha / Hańba

Ingmar Bergman Hańba (1968)

Pierwszy raz zobaczyłem ten film w czasach PRL-u, chyba w końcówce sekretarzowania Edwarda Gierka. Który to mógł być rok - 1978? 1979? Obstawiam raczej Gierka, ponieważ mój imiennik w stopniu generała armii (także I sekretarz KC PZPR), który 13 grudnia 1981 wprowadził stan wojenny, raczej nie chciałby tego obrazu rozpowszechniać. Niewiele wtedy z niego zrozumiałem, zostało mi w głowie właściwie tylko kilka scen (nie ta z widocznej powyżej stop-klatki), pamiętam właściwie tak mało, że trudno byłoby mi teraz zrekonstruować - jak bardzo film został pocięty przez cenzurę, a zapewne poddano go istotnym "skrótom". Akcja Hańby rozgrywa się w czasie wojny domowej w jakimś kraju o realiach skandynawskich, para głównych bohaterów Ewa i Jan, którzy są muzykami z rozwiązanej orkiestry, zamieszkuje na wsi i utrzymuje się ze sprzedaży płodów rolnych. Kiedy militarne działania obejmują zamieszkiwaną przez nich wyspę, kiedy docierają tam żołnierze czy partyzanci walczących ze sobą stron, ich nie do końca harmonijny związek (który w warunkach pokojowych doczekałby się kilkuosobowego potomstwa, a w finale sprawy rozwodowej) ulega przyspieszonej destrukcji. Wszystko zresztą ulega przyspieszonemu rozkładowi. Bergman napisał w 100% trafiony scenariusz i zrobił na jego podstawie genialny film (jak peerelowska TVP łyknęła to po operacji "Dunaj" i stłumieniu praskiej wiosny - musieli jednak sporo wyciąć), który oglądany po 52 latach nadal można traktować jako wnikliwe studium psychologiczne ludzkich postaw i zachowań w warunkach wojny. Wizyta partyzantów w domu Ewy i Jana oraz agresywny sposób zachowania leśnych ludzi (w tym czasie przebywa u nich pułkownik strony rządowej, który wcześniej wymusza seks na pani domu), przypomniały mi przeczytane niedawno relacje, dotyczące rodzimych żołnierzy wyklętych. Co ciekawe, film nie miał zbyt dobrego odbioru, Sven Nykvist (operator tego obrazu) wspomina, że reżyser "był zawiedziony miażdżącą krytyką Hańby ze strony lewicy". I może jeszcze jedna wypowiedź Nykvista: "W Hańbie, najbardziej odnoszącym się do współczesności filmie Bergmana, traktującym o wojnie i jej wpływie na człowieka, otrzymałem zadanie znalezienie tonu reporterskiego dla oddania zwykłej, szarej codzienności. Praktycznie cały film rozgrywał się w plenerach. Pochmurna jesień. Jeśli chodzi o nastrój czułem tu paralelę z Gośćmi Wieczerzy Pańskiej." Jeśli o mnie chodzi, to pewną paralelę znajduję z wcześniejszą o 11 lat Siódmą pieczęcią, jakkolwiek w scenach plenerowych panowała tam raczej słoneczna aura (autorem zdjęć był Gunnar Fischer). W ostatnich scenach Hańby, które rozgrywają się na łodzi pełnej uchodźców, gdy ta wpływa gromadę unoszących się na wodzie trupów żołnierzy, Jan w nasuniętym na głowę kapturze wygląda jak rycerz Antonius Block (obie role odtwarza Max von Sydow) i nie sądzę, żeby to był przypadek.

Max von Sydow jako Jan Rosenberg w końcowych scenach Hańby

(Jest przebiegłym strategiem, ale na razie nie straciłem nawet pionka)

[Ingmar Bergman, Siódma pieczęć, 1957]

- Dzisiaj rano odwiedziła mnie śmierć, gram z nią w szachy, by zyskać czas na załatwienie pilnej sprawy.
- Jakiej sprawy?

- Moje życie było ciągłą gonitwą, błądzeniem, gadaniną pozbawioną sensu. Było puste, tak. Mówię to bez goryczy i wyrzutów sumienia, bo wiem, że tak wygląda życie prawie wszystkich. Ale chcę tę zwłokę wykorzystać na jeden sensowny uczynek.
- Mhm, to dlatego grasz w szachy ze śmiercią?
- Jest przebiegłym strategiem, ale na razie nie straciłem nawet pionka.

- W jaki sposób mógłbyś ją przechytrzyć?

- Kombinacją gońca i skoczka, której jeszcze nie odkryła. W następnym ruchu zaatakuję od skrzydła.

- Zapamiętam to sobie.

- Użyłaś podstępu, oszukałaś mnie, ale jeszcze się spotkamy i znajdę na ciebie sposób.

- Spotkamy się w karczmie, tam gra potoczy się dalej.
- Oto moja ręka, żywa, pulsująca krwią. Słońce świeci na niebie, a ja Antonius Block gram w szachy ze śmiercią.

[Stosownie do okoliczności w jakich się znajdujemy, odświeżyłem sobie wczoraj Siódmą pieczęć Ingmara Bergmana. Genialny film!]

Rubinsky House (4)

[Tel Awiw, róg Sheinkin St. i HaGilboa St., 24.03.2019]

Czwarte ujęcie Domu Rubinsky'ego, które - już nie pamiętam dokładnie - chyba nie weszło do zestawu wystawowego. Zdjęcie z drabinki i przy użyciu Sigmy 14mm, więc piękny ten budynek wygląda na nieco przydeptany... Przed zarejestrowaniem tego kadru spytałem pana taksówkarza od hybrydowej toyoty, czy nie ma nic na przeciw, że fotografuję. Nie miał z tym problemu. 
No i dopadła mnie nostalgia! Tyle, że w dniu dzisiejszym, żeby dostać się do TLV, trzeba odbyć dwutygodniową kwarantannę...

„Muralem we wrogów ojczyzny‟ - Paulina Małochleb o „Słowniku polsko-polskim" w Tygodniku Kraków w Gazecie Wyborczej - piątek, 21 lutego 2020

Kontynuujemy cykl #prasówka:

Sol Gabetta „Il progetto Vivaldi‟

Tego sobie dzisiaj słucham. Płytę kupiłem nie tylko ze względu na świetną solistkę, ale też akompaniującą jej orkiestrę Sonatori de la Gioiosa Marca. CDs not dead!

Piotr Sarzyński o „Słowniku polsko-polskim‟ w Polityce, nr 45 (3235), 6.11-12.11.2019

Tekst pod tytułem Mary na murach w dziale Na własne oczy ukazał się dzień przed wernisażem wystawy w Państwowej Galerii Sztuki, co spowodowało spore zainteresowanie innych mediów (książka ukazała się dopiero miesiąc później...). Na wystawę w PGS-ie namawiał mnie Adam Mazur, do czego nie byłem przekonany, ponieważ chciałem (początkowo), żeby cykl zaprezentowany został publiczności wyłącznie w postaci albumu. No i dobrze się stało, że Adam umiejętnie (jest przecież doświadczonym kuratorem, a współpracowaliśmy nie raz) zniwelował mój opór. Wystawa to ważna rzecz przy pokazie projektu! 

Niniejszym inicjuję zapowiadany wczoraj cykl #prasówka.

W najnowszym Magazynie Press o „Słowniku polsko-polskim‟ i nie tylko - w rozmowie, jaką przeprowadziła Katarzyna Buszkowska

W stosownym czasie udostępnię tutaj treść tej rozmowy. 

W tym celu uruchomiona zostanie specjalna zakładka o nazwie PRASÓWKA. 

Na pierwszy ogień pójdzie artykuł Piotra Sarzyńskiego z listopadowej Polityki. Stay tuned!

Władcy przestworzy z Wrocławia

[Wrocław, ul. Bystrzycka, 29.11.2017]

Coś w tym Hurricanie część kadłuba za kabiną pilota wygląda nie halo... Aż sprawdziłem w ikonografii czy była taka wersja tego myśliwca? Nie było. To ewidentnie model kibiców Śląska Wrocław.

W Słowniku polsko-polskim na str. 491.

(Co ten łysy wyprawia / Mruknął do siebie / Zanim pociągnął za spust)

Darko Cvijetić

Ule pod wodą

Woda wzięła moje ule

Dwadzieścia sześć uli

To nie sok z buraków płynie po podłodze prosektorium

na pewno na pewno nie z kwiatów w wazonie

Potopiły się króliki

Wszystkie siedem królików

Nie uratowałem żadnego - tyle Driny było w domu

Ojciec lat dziewięćdziesiąt partyzant znad

Neretwy utopił się w łóżku

Teraz 

W prosektorium kapie z niego na kafelki

Pszczoły gdy tonęły kleiły się do ścian pokoju

Jak paciorki kabały

Mam też syna - jego biologiczny ojciec Boszniak

Przed egzekucją ukrył go w sadzie

Dziś syn ma dwadzieścia cztery

W święto Objawienia przepłynął rzekę zdobył Święty Krzyż

Trząsł się zimna - ksiądz dał mu grzane wino

Nie mówi że jest obrzezany płacze cicho

Za siłownią

Woda wzięła moje ule

Babla-bla

W okopie pojawił się nowy

Studenciak z poboru - szczyl

Arkanowcy wzięli go w obroty

Ogolili na pałę

Umówili się we czterech

Że zrobią mu chrzest

Jeden bawił się granatem zablefował

Że wyjmuje zawleczkę

Wypadł mu granat

Wszyscy uciekli

Jak najdalej

A studenciak rzucił się na granat

Przykrył go ciałem

Przy posiłku spiekli raka

Wieczorem chłopaczka zdjął snajper

Z lasu za wodą

Co ten łysy wyprawia

Mruknął do siebie

Zanim pociągnął za spust

Druga pętla

Stary Boško spalił orzech

Nie ściął go siekierą tylko słomę

Przywiózł na traktorze obłożył nią pień aż po koronę

Wszedł po drabinie na najwyższą gałąź i z góry

Drzewo poprószył jak śniegiem

Potem podpalił wszystko świecą płomienie

Strzeliły hukiem języków lizały trawiły

Owoce pęczniały z sykiem i pękały w ogniu

Oskorupione flaki smród buchał dymami

Rano rosa wzeszła na szkielet orzecha

Srebrne ruloniki liści zwęglone rosochy

I resztki pnia oblał benzyną

Do cna wypalił w dłonie zgarnął popiół

Rzucił to do dołu na obrzeżach miasta

Gliną przysypał ze stóp strząsnął proch

Na tym drzewie powiesił się syn i żona Boška

To dlatego starł je na miał

Wytargał z domu wszystkie sznury i stołek

Nie ma orzecha patrzcie

Już nigdy na nim nie zapętli się człowiek

[Wiersze w przekładzie Miłosza Waligórskiego z książki: Darko Cvijetić, Gęsia Skóra, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2019, s. 41, 43, 57.]

Wczoraj przyszło

Tyle się tego nasłuchałem na youtubie...

CDs not dead!

Profesor Maria Poprzęcka o „Słowniku polsko-polskim‟ w Dwutygodniku

Oczywiście nie tylko o książce mojego autorstwa, ale też o samym fenomenie patriotycznej w intencjach muralozy. Zapraszam do lektury!

Władcy przestworzy z Wołowa

[Wołów, ul. Trzebnicka, 26.12.2015]

W Słowniku polsko-polskim na str. 488.

(Przy brzegu dziewczynka bez rąk myła twarzą morze)

Darko Cvijetić

Drone driver

Przez pięć lat codziennie jeździłem do bazy pod miastem

Gdzie z ukrycia cierpliwie sterowałem dronem

W przerwie na obiad robiłem notatki: cel trafiony 1442 razy

Błysk pył garstka iskier odrzutowiec mięsa

Wieczorem wracałem do domu z ostatniego wagonika metra

Patrzyłem przez okno na szyny co biegły do miasta

Plątały się żyłka na mojej skroni tik-tak tętniła

W takt wskazówek nocy

W Biogradzie był ośrodek wczasowy kopalni

Obok szpital i plaża dla kalek co rano

Z ojcem szliśmy uczyć się pływać motylkiem

Przy brzegu dziewczynka bez rąk myła twarzą morze

Krew w stolcu

Podstarzały strzelec wyborowy lat pięćdziesiąt

Zazwyczaj czekał w bazie na wezwanie z pierwszej linii

I ruszał dopiero gdy po drugiej stronie pojawiał się snajper

Teleskopowa wojenka na muszki

Ponad głowami okopami w koronach

Dwadzieścia lat później idzie na rektoskopię

Wezwali go na onkologię ta linia - widzi pan - i tu oto ta mała grudka

Trzeba usunąć mówi

Proktolog byłemu snajperowi

Potem w parku za szpitalem strzelec pali papierosa

Już wie że ten

Wiaterek co wieje z prawej

Trzeba wkalkulować nim trafi się śmierć

Gęsia skóra

Chlew z desek w rogu trzy świnki cisną się do siebie

Przez całą noc nie dają zbliżyć się tej czwartej -

Gryzą ją ofukują

Jakby czuły że pójdzie pod nóż

A ona chodzi od ściany do ściany od deski

Do deski bez celu w rozpaczy bo tamte są przeciw

Świta przez szpary wpada światło wiosny

Na klepisku ogień ludzie grzeją wodę w kotłach

Jeden wchodzi do chlewu wywleka trzy świnki -

Zarzynają je tną wieszają patroszą

Ta co została

Ta co całą noc nie zmrużyła oka

Drży - widzi w otworze po sęku -

Ktoś podśpiewuje pod nosem piosenkę

Młoda matka wyciera w fartuch obnażone ostrze

Kocur którego domem spółdzielczy gumofilc

Na łapkach obchodzi parujące flaki

[Wiersze w przekładzie Miłosza Waligórskiego z książki: Darko Cvijetić, Gęsia Skóra, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2019, s. 29, 33, 57.]

Mural przy ul. Hugona Kołłątaja we Wrocławiu - specjalnie dla Wojtka Sienkiewicza

który był przekonany, że go nie sfotografowałem. Zabawna sprawa, bo podczas pracy przy makiecie książki zapomniałem wstawić go do składu... Od czego jednak są kolejne korekty. Tyle, że - jak się teraz spostrzegłem - pomimo korekt pomyliłem ulice. W Słowniku polsko-polskim widoczne poniżej zdjęcie przypisane jest do ul. Tadeusza Kościuszki... Przy okazji, budynek na którego bocznej ścianie mural ten powstał, to słynny mezonetowiec zaprojektowany przez Jadwigę Grabowską-Hawrylak. Kurtyna!

[Wrocław, ul. Hugona Kołłątaja, 5.01.2016]

W Słowniku polsko-polskim na str. 492.