(Nadzieja córka Józefa)

Wiktor Woroszylski

Epitafium

Nadzieja córka Józefa

narodowości białoruskiej

wiary prawosławnej

serca współczującego

żyła 75 lat

młodo wydana z domu

nie chciała żyć z mężem i męża bratem

i odeszła na służbę

jeszcze zgrzeszyła

kiedy pożar mełł miasto

wyciągnęła z młyn ten worek mąki

starczyło go nam potem na całą zimę

resztę życia wypełniała jej 

praca

wojna

ratowanie ludzi

karmienie i pojenie

chodzenie i noszenie

wiara w Boga który tak każe

hołubienie cudzych wnuków

i czesanie srebrnej soli lat

osiadającej na ciągle gęstym warkoczu

zmarła w Grodnie

20 lutego 1983 roku

na serce

[Ze strony 194, z książki Z podróży, ze snu, z umierania wydanej przez a5 w 1992 roku.]

(Będą nas leczyć dni mijające)

Julia Hartwig

IGRASZKI SNU

Surrealista francuski poeta Robert Desnos

służący za medium w seansach kontrolowanego snu

w których uczestniczył André Breton i inni jego przyjaciele

notuje w swoim dzienniku nocne odwiedziny

nieżyjącej już aktorki i pieśniarki w której się kochał

zresztą bez wzajemności

Opisuje jak siadała na fotelu

na poręczy którego leżało jego ubranie

lub na krawędzi łóżka

tak że czuł ugięcie się poduszki pod jej głową

Odwiedziny odbywały się noc w noc

ale nie dochodziło między nimi do żadnego zbliżenia

Pewnego dnia notuje:

„Dziś nie przyszła‟

I nie przyszła już nigdy więcej

Powraca do mnie często jak refren

ta linijka z wiersza Desnosa

Będą nas leczyć dni mijające

Podobnie jak Max Jacob

Robert Desnos zginął wywieziony

do obozu koncentracyjnego w Drancy

ŻAŁOBNICY

Dwukrotnie widziałam

jak w porze wielkopostnej pojawiał się

w części Brooklynu zamieszkałej przez Włochów

na platformie wielkiego samochodu

ogromny posąg Matki Boskiej odzianej w czarne żałobne suknie

Posąg choć mocno przytwierdzony kiwał się rytmicznie w takt jazdy

jakby odkłaniał się gapiom

a czarna suknia poruszała się niepokojąco

Za posągiem niczym gwardia przyboczna

sunęły bardzo powoli luksusowe auta

ze sztywno siedzącymi wpatrzonymi tępo w przestrzeń

dostojnikami miejskimi

i towarzyszący im tłum żałobników

W porze wielkopostnej pachnie tu już wiosną

ulice wypełnia zapach jaśminu

a posadzone tu i ówdzie drzewka owocowe

pochylają wdzięcznie białe od kwiatów głowy

na tle pogodnej niebieskości nieba

Z pochodu towarzyszącego powolnej jeździe aut

odrywało się raz po raz kilku żałobników

którzy obchodzili tłum gapiów potrząsając skarbonkami

w oczekiwaniu datków

rzucanych gęsto ale z minami tak ponurymi

jakby robili to ze strachu lub przymusu

Nasz sąsiad starszy pan w zrudziałych jeansach

kierując się ku domowi zamruczał pod nosem

Taka to i nasza Matka Boska mafiozowska

[Z książki Gorzkie żale wydanej przez a5 w 2011 roku. Strony 42 i 34-35. Znudziło mi się wklejanie zdjęć ze Śląska... Jak to mówią rodzimi politycy, a także dziennikarze i inni też, bo to pospolity błąd - „na tę chwilę‟. Co będzie później, to się okaże. ]

(Dlatego jestem tutaj)

Janina Katz

Pejzaż

                                                                            Pamięci Kornela Filipowicza

Widziałam go wczoraj w parku.

Ubrany jak na ryby,

z wędką,

papierosem w ustach

i dyndającą u paska

piersiówką.

Lecz przecież on umarł 

piętnaście lat temu.

Słyszałam, że do końca

przypominał siebie:

gotycka postać,

wysoki, prosty

jak świeca.

Nie miałam odwagi

zatrzymać go i powiedzieć:

„Dzień dobry, tu nie ma rzek,

a gdzie nie ma rzek,

tam nie ma i ryb‟.

Gdy jeszcze żył,

kupił bukiecik fiołków,

wsadził mi go w usta

i powiedział „szczęśliwej podróży‟.

Dlatego jestem tutaj.

Netanya

W dole

oglądane z urwiska,

było wszystko,

za czym tęskniłam:

Plaża, morze

i daleko w wodzie

brązowa sylwetka

- rzeźba doskonała -

w czarnym trójkącie,

okrywającym płeć,

co łatwo było zgadnąć.

Szalom Ça va Wie geht's

Mężczyzna podaje mi rękę.

Z ust wypływa 

strumień słów.

Ten poranek jest jeszcze piękniejszy

niż poprzednie.

Teraz zmarnowany.

Mężczyzna ma na sobie szorty i czapkę z daszkiem.

Używa wszystkich języków naraz.

À tout à l'heure

mówi, i dalej po polsku:

Czy pani matka tez szła w Marszu Śmierci

z Buchenwaldu do Gliwic?

Nie, mówię.

Tylko w Mühlhausen.

Tam nie było tak źle.

Bez przerwy się uśmiecha.

Przykro mu, że nie pamięta mojego języka.

À tout à l'heure

powtarza i idzie do drzwi.

Zduszone westchnienie ulgi
świdruje powietrze.

A ja muszę się spieszyć.
Z powrotem na urwisko,
odnajduję opalonego człowieka
w czarnym trójkącie,
który podkreśla jego płeć.

Mężczyzna staje przy drzwiach, 
odwraca się.
Pani tak dużo wie - 
mówi, 
wskazując na moją książkę.
Wszyscy Żydzi dużo wiedzą
- obiecuję uroczyście.
Nie całkiem rozumie,
co mam na myśli.
To było tak dawno temu
- mówi.
Kiedy się zaczęło
miałem czternaście lat.

Przepraszający uśmiech
rozdziera mi serce,
by zaraz je uciszyć.
Co za siła.
Co za rzemiosło.

[Z książki Powrót do jabłek wydanej w 2011 roku przez Bibliotekę Śląską (s.105, 119-120). Zastanawia mnie ten gest z bukiecikiem fiołków, brzmiący/wyglądający dość dwuznacznie. Nigdy nie spotkałem w realu Kornela Filipowicza, ale kilku moich rówieśników piszących prozę, pielgrzymowało z maszynopisami do mieszkania obwieszonego obrazami Marii Jaremianki. W tamtych czasach (Filipowicz zmarł w roku 1990) podobno było to w Krakowie młodoliterackim rytuałem. Czego - dzięki swoistej kombinacji karmicznej - na szczęście nie doświadczyłem.]

(Ręce przy tym mdleją pot zalewa oczy)

Kornel Filipowicz

Foki

W kraju w którym żyją foki

Pozwolono w tym roku

Zabić fok tylko dwieście tysięcy

Mało to czy dużo?

Zważywszy jak przykra męcząca i niełatwa

I źle płatna to jest praca

Zabijanie zwierząt długimi ciężkimi pałkami

Foki poruszają się na lądzie niezdarnie

Ale są bardzo szybkie i zwrotne w wodzie

Trzeba się więc bardzo spieszyć żeby zabić zwierzę

Zanim zdąży osiągnąć krawędź ziemi i wody

Dlaczego nie można fok strzelać?

Byłoby to bardziej humanitarne

Czyli ludzkie

Zapewne ale skóra uszkodzona kulami

Byłaby bezwartościowa

Dlatego foki trzeba zabijać uderzeniami pałki

Często trzeba poprawiać

Bić w czaszkę dwa lub trzy razy

Ręce przy tym mdleją pot zalewa oczy

Spróbujcie tej pracy

Człowiek nie jest maszyną sam czuje się jak zabity

Trzeba po tym dobrze zjeść i wypić aby zagłuszyć

Jęk skowyt płacz zabijanych zwierząt

Który długo jeszcze dźwięczy w uszach

W niektórych ludziach odzywa się sumienie

Stać ich na to zwłaszcza gdy są bogaci

Milionerki sprzedają więc swoje drogie futra z szynszyli

Brylanty i perły Picassy nawet Coroty

Wynajmują okręty werbują załogi wśród idealistów

Zbyt biednych aby finansować takie przedsięwzięcie

I płyną mil tysiące

Na ratunek fokom

Potem wracają i opowiadają

Co widziały z daleka

Przez lornety i teleobiektywy

Nie ocaliły ani jednej foki

Bo drogę im zagrodziły

Śmigłowce i łodzie patrolowe straży przybrzeżnej

Był nawet jeden okręt wojenny

Cóż się stało? Po prostu

Władze ogłosiły

Że zabijanie fok pałkami

Jest sprawą wewnętrzną państwa

W którym żyją foki

[Z książki Powiedz to słowo opublikowanej przez Wydawnictwo a5 w 1997 roku. W moim ulubionym internetowym antykwariacie Królicza Jama (ulubionym nie tylko ze względu na nazwę, ale też wygląd tego miejsca - warto wybrać opcję "odbiór osobisty" i to zobaczyć) kupiłem kilka dni temu pięć książek poetyckich, z których cztery - jak się okazało po dotarciu przesyłki - wydało właśnie a5...]

GÓRNIKU Pamiętaj (cd)

[KWK Siemianowice Śląskie, 4.12.2001]

Brzmi nadzwyczaj aktualnie w kontekście rozprzestrzeniania się Covid-19 na Górnym Śląsku...

Zapewne kadr ten nie znajdzie się w nowym wydaniu CZARNO BIAŁEGO ŚLĄSKA (jeżeli w ogóle będzie nowe wydanie?), wklejam go tu z dedykacją dla Patryka Foryszewskiego, bo dopytywał się w komentarzu, o czym górnicy powinni pamiętać. 

W skanowaniu materiału zamknąłem wczoraj rok 2001 i mam obecnie w archiwum 3127 kadrów (z samego 2001 są to 2032 kadry). Łącznie przejechałem przez 265 filmów.

Aktualne ogłoszenia

[Bytom, grudzień 2001]

(i cały czas powtarzała bez końca, jaka będzie wierna i posłuszna, i jak ciężko będzie pracować dniami i nocami.)

Charles Reznikoff

Stare dobre czasy: recytatyw
epizody z historii

IV
Targ niewolników - Nowy Orlean

Najpierw niewolnicy musieli się porządnie umyć
a mężczyznom noszącym brody kazano je zgolić;
potem każdemu dano  nowy garnitur.
tani ale czysty, i kapelusz, i koszulę, i buty;
a każdej kobiecie sukienkę z perkalu,
i chustkę do przepasania włosów.
Potem człowiek, który sprzedawał niewolników, przeprowadził ich do dużego pomieszczenia;
mężczyzn ustawiono po jednej stronie, a kobiety po drugiej;
najwyżsi z przodu
a po nich następni według wzrostu
i tak dalej aż do najniższych.

Wielu przychodziło obejrzeć niewolników wystawionych na sprzedaż
a sprzedawca bez przerwy mówił o ich zaletach;
kazał im chodzić energicznie z podniesioną głową;
a potencjalni kupcy kazali im otwierać usta
żeby obejrzeć zęby
i obmacywali im ramiona i ciało,
tak jakby kupowali konie;
i pytali każdego, co umie robić.
Czasem mężczyznę albo kobietę prowadzono do domku na dziedzińcu
gdzie rozbierano ich i oglądano uważnie:
blizny od pejcza na plecach
oznaczały, że były z nimi kłopoty.

Tego dnia dokonano kilku transakcji;
i pewien plantator z Boton Rouge kupił synka Elizy.
Przedtem chłopiec musiał skakać i biegać
żeby wykazał się aktywnością.
Ale przez cały czas kiedy dobijano targu
jego matka płakała i załamywała ręce
i bez końca błagała mężczyznę, który miał zamiar kupić chłopca
żeby nie kupował go bez niej
i bez jej małej córeczki -
i Eliza cały czas mówiła, że jeśli kupi ich razem, ona będzie „najwierniejsza niewolnicą, jaką świat widział‟.
Ale człowiek z Boton Rouge powiedział, że nie stać go na nią,
i wtedy ona z rozpaczy wybuchnęła płaczem.

Człowiek, który sprzedawał niewolników doskoczył do niej z uniesionym pejczem,
żeby skończyła ten jazgot:
jeśli nie przestanie „się mazać‟
wyprowadzi ją na dziedziniec
i wymierzy sto batów.
Chciała otrzeć łzy
ale nie była w stanie
i mówiła, że chce być ze swoimi dziećmi
i dalej błagała sprzedawcę niewolników i człowieka z Boton Rouge -
który tymczasem kupił już jej syna -
żeby ich nie rozdzielał, matki, syna, i córki;
i cały czas powtarzała bez końca, jaka będzie wierna i posłuszna,
i jak ciężko będzie pracować dniami i nocami.

Ale człowiek z Boton Rouge
powtórzył, że nie może kupić matki i syna, a tym bardziej ich trojga,
i pójść ma z nim tylko chłopiec.
Wtedy Eliza podbiegła do syna, przytulała go i całowała
bez końca
a jej łzy spadały mu na twarz.
Człowiek, który sprzedawał niewolników, złorzeczył jej
i wyzywał od beczących, skrzekliwych bab
i kazał wracać na miejsce w szeregu
i zachowywać się jak należy
bo jak nie, to da jej prawdziwy powód do płaczu.

[Z książki Co robisz na naszej ulicy (WBPiCAK, Poznań 2019), przekład Piotra Sommera, s. 210-212.]

(prosto w oczy)

Jerzy Ficowski

OPŁAKIWANIE

Łapali płatki w powietrzu
Jadący na karuzeli,
Rozwiewał suknie dziewczynom
Ten wiatr od domów płonących,
Śmiały się tłumy wesołe
W czas pięknej warszawskiej niedzieli.

(Czesław Miłosz - „Campo di fiori‟)

Był i płacz
płakali szmalcownicy
szaulis rękawem otarł oczy
sturmführer ukrył w dłoniach głowę
i skomlał policyjny pies
z żałobnie okopconą sierścią

Szedł dym
ogromny cień ognia
gryzący dym krochmalnej
gęsiej nalewek zamenhofa
dym rudobrody chałaciarski

wiatr znosił go na tę stronę
aż tu 
prosto w oczy

[Z książki Odczytanie popiołów wydanej przez Association of Jews of Polish Origin in Great Britain w 1979 roku w Londynie]

GÓRNIKU Pamiętaj

[KWK Siemianowice Śląskie, 4.12.2001]

Wpasowałem się w Barbórkę i likwidację tego zakładu...

Będzie jeszcze sporo zdjęć z tego terenu.

Siemianowice Śląskie blues

[Siemianowice Śląskie, 4.12.2001]

Słowiański faszyzm tak? Pytanie retoryczne...

Chyba, że to nie swarga, ale swastyka wikingów, czyli klimaty jednak nordyckie. Co by nie powiedzieć, obrazek symptomatyczny.

W dygitalizacji śląskiego archiwum powoli zbliżam się do końca roku 2001. Zostały mi jeszcze trzy wyjazdy i dwadzieścia kilka pergaminów (tak właśnie posegregowałem negatywy - wyjazdami, łącznie było to osiemdziesiąt jeden wypraw). Czyli już z górki. 

Powoli wyłania mi się też koncepcja (a właściwie to koncepcje) jak można by to na nowo ułożyć w postaci zwartej publikacji. Bo książka musi być!

„Juditha Triumphans‟ - nagranie z festiwalu Wratislavia Cantans 2019

Nie wiem jak długo to rewelacyjne wykonanie (♥Sonia Prina, ♥Julia Lezhneva) oratorium Antonio Vivaldiego będzie dostępne na stronie austriackiego radia ORF? W każdym razie warto się pospieszyć i wysłuchać rejestracji z zeszłorocznej edycji Wratislavia Cantans. I zastanawiam się teraz, jak mogłem przeoczyć ten koncert? I też, dlaczego nie udostępnia tego np. dwójka? 

(CISZA JEST CISZĄ)

Yahya Hassan

LUTOWA NIEPRZEWIDYWALNOŚĆ

CISZA JEST CISZĄ

ROŚNIE BEZ OPAMIĘTANIA

TWOJE PIEKŁO JEST MOIM

TO TAKIE PROSTE

ZDOBYWAM JE NADZIEJĄ W CZUBECZKACH PALCÓW

TWOJE OCZY SĄ ILUZJĄ I MOJA PARANOJA SZCZERZY ZĘBY NOCĄ

JESTEM SZYBOWANIEM JESTEM NIEŚWIADOMOŚCIĄ

BEZPŁCIOWY W NAGIM POWIETRZU

WYWIJAM W MYŚLACH KOZIOŁKI

W LUTYM MIAŁEM SEN

WIĘC UWAŻAJ GDZIE SKŁADASZ POCAŁUNKI

BO MOGĄ TAM ZOSTAĆ NA ZAWSZE

TY MÓWISZ COŚ I JA MÓWIĘ COŚ

ALE NIE MOGĘ TAK PO PROSTU ZERWAĆ I JAK GDYBY NIGDY NIC

ZAPALIĆ KOLEJNĄ FAJKĘ OGLĄDAĆ INNY WSCHÓD SŁOŃCA

TO NA PEWNO TY

WIĘC STRĄCAM POPIÓŁ Z PAPIEROSA

OPRÓŻNIAM Z POEZJI KARTONOWE WINO

I MÓWIĘ WYPŁACZ SWÓJ BLASK

ALE MIEJ SIĘ NA BACZNOŚCI

JESTEM PRZYJACIELEM

I NAJPRAWDOPODOBNIEJ CIĘ WYKOŁUJĘ

ALE ZANIM ZOBACZYMY SZCZELINY W WIECZNOŚCI

BĘDZIEMY JEŚĆ Z DRZEWA I ZDRADZAĆ ALLAHA

ZADEBIUTUJEMY I BĘDZIEMY WCIĄGAĆ KOKĘ

I ŚPIEWAĆ Z INNYM WERSET PYCHY

NASZ GÓRĄ!

ONI SZLACHTUJĄ UTOPIE A MARZYCIELE SWOJE

MĘŻCZYZNA W CZERNI WYLEWA SERDECZNY ŻAL DO KANALIZACJI

LATO TO LOSY I WIĘZIENIA

AJA JESTEM TCHÓRZEM

ZANURZAM SIĘ W MARZENIACH O TWOICH OBJĘCIACH Z PRZYSZŁOŚCI

ALE BEZ POWODZENIA

MOJA PARANOJA NADAL SZCZERZY ZĘBY WIĘC ŚMIEJĘ SIĘ RAZEM Z NIĄ

MÓWIĄ MI OBUDŹ SIĘ POWĄCHAJ CIPKĘ

A JA PODPALAM SŁOWA

I ODWRACAM WZROK

CIERPIĄ

ALE TO NIE JEST MOJA WALKA

MOJE CIAŁO JEST WYOBCOWANE

CHODNIK NIE NALEŻY DO MNIE

UŚMIECHAM SIĘ W SŁOŃCU W ZMIENNYCH STANACH DUCHA

CHCIAŁBYM MÓWIĆ

ALE NIE O TYM

ZAUWAŻ ŻE SIĘ BOJĘ

ŻE SSĘ KOLEJNEGO PAPIEROSA

TRZYMAJ SIĘ Z DALA OD TEGO MROKU

WSZYSCY KTÓRZY CIĘ KOCHAJĄ TAK CI BĘDĄ RADZIĆ

WSZYSCY CHCĄ CIĘ PIEPRZYĆ

WKRÓTCE BĘDZIESZ LEŻAŁ MARTWY W ROWIE

UDUSZONY WŁASNĄ POEZJĄ

NIE URATUJĄ CIĘ PEDALSKIE LOKI

ALE ZA WCZEŚNIE BYĆ BYĆ SENTYMENTALNYM

ZA WCZEŚNIE BY ZAPALIĆ DŻOINTA

STAĆ SIĘ KIMŚ KTO CHODZI OKRĘŻNYMI DROGAMI

I NIE MA SPRAW DO ALLAHA

MACHAM NA POŻEGNANIE JAK MAŁE DZIECKO

RAZ DWA TRZY W CAŁEJ SWOJEJ PRÓŻNOŚCI

[Yahya Hassan został znaleziony martwy w swoim mieszkaniu w Aarhus 29 kwietnia 2020. Miał 25 lat. W 2015 roku ukazał się w Polsce dwujęzyczny tom WIERSZE/DIGTE, zawierający przekłady Bogusławy Sochańskiej. Z tej właśnie książki przepisałem powyższy wiersz.]

Chorzów, ul. Władysława Truchana

[18.11.2001]

„Minimalizm‟ - s. 33

Jesienny Walenty

[Ruda Śląska, Koksownia „Walenty‟, 25.11.2001]

Dwadzieścia lat temu jesienią padał jeszcze śnieg... Żeby zrobić to zdjęcie, wdrapałem się na ostatnią kondygnację największego betonowego silosu w kompleksie dawnej koksowni. Co nie było chyba zbyt roztropne, bowiem strome schody nie posiadały poręczy (rozebranej przez złomiarzy) i przykrywała je gruba warstwa śniegu, pod którą czaił się lód. Łatwiej się tam wchodziło, niż schodziło, tachając torbę ze sprzętem i statyw, a w wszystko to w podmuchach mroźnego wiatru. No ale, nie byłoby tego kadru oraz paru innych. Kilka lat wcześniej i letnią porą, Joanna Helander posadziła na tych samych schodach Ewę Wójciak z Teatru Ósmego Dnia, a zarejestrowane wówczas zdjęcie można było niedawno oglądać na wystawie Nieznany dworzec, którą zaprezentowano na dworcu kolejowym w Chebziu, w zlokalizowanych tam pomieszczeniach Miejskiej Biblioteki Publicznej (obok Joanny Helander swoje śląskie fotografie prezentował wtedy też Arkadiusz Gola).